Akademickie Biuro KarierPWSW w Przemyślu

Podstawy Teoretyczne

„Zrozumienie samego siebie jest początkiem mądrości”

                                                                             Krishnamurti

 

 

 

ROLA I ZNACZENIE PORADNICTWA ZAWODOWEGO

ORIENTACJA I PORADNICTWO ZAWODOWE

 

Początkowo mianem „orientacji” określano pomoc w dokonywaniu ważnych wyborów, zaś poradnictwo koncentrowało się na procesie dokonywania zmian. W literaturze z zakresu pedagogiki, psychologii i socjologii pracy, a także w uchwałach i rozporządzeniach, spotykamy termin złożony – „orientacja i poradnictwo zawodowe”. Świadczy to, jak pisze W. Rachalska, że występują dwa zbliżone, ale nie identyczne, choć równoważne działania. Między poszczególnymi badaczami nie ma zgodności w definiowaniu obu terminów. Większość polskich autorów uważa, że „orientacja zawodowa” jest nadrzędna w stosunku do „poradnictwa zawodowego”. Zdaniem W. Rachalskiej, „orientacja zawodowa” obejmuje całokształt zabiegów wychowawczych, mających pomóc młodzieży w samodzielnym, właściwym i uzasadnionym wyborze zawodu. Podobną definicję odnajdujemy w Słowniku Pedagogiki Pracy: „orientacja zawodowa – całokształt oddziaływań wychowawczych mających pomóc młodzieży w wyborze zawodu”. Zaś E. Podolska-Filipowicz, orientację zawodową rozumie, jako „zespół działań przygotowujących dzieci, młodzież i osoby pełnoletnie do prawidłowego wyboru zawodu, kierunku kształcenia i pracy oraz doskonalenia lub

zmiany kwalifikacji zawodowych”. Natomiast poradnictwo zawodowe to: „metoda działania rodziców, nauczycieli, kwalifikowanych doradców zawodowych, psychologów i lekarzy, a przede wszystkim pracowników poradni psychologiczno–pedagogicznych, centrów i ośrodków poradnictwa zawodowego, których głównym elementem jest udzielanie rad i niesienie pomocy w podjęciu świadomej, swobodnej decyzji dotyczącej wyboru zawodu lub szkoły zawodowej czy uczelni, a także zmiany zawodu lub miejsca pracy”. Według definicji B. Wojtasik poradnictwo zawodowe to udzielanie rad i informacji na pytania dotyczące wyboru zawodu lub jego zmiany. Przy udzielaniu porad uwzględnia się: fizyczne, duchowe, charakterystyczne właściwości i skłonności, osobistą satysfakcję i rozwój rynku pracy oraz proponuje się przymierzenie się do zawodu.

 

DEFINICJE

 

1.DORADZTWO  ZAWODOWE

 

Termin doradca, według Słownika Języka Polskiego, to „ten kto udziela porad, doradza […] czyli podaje, wskazuje sposób postępowania w jakiejś sprawie”.Zdaniem F. Znanieckiego pierwotnie istniały dwie grupy doradców: kapłani oraz doradcy świeccy. Kapłani pełnili funkcję praktyczną, wyjaśniali tajemnicze znaki i niepojęte dla ludzi fakty. Doradcą świeckim mógł być np. starzec, który nie uczestniczył już czynnie w życiu, ale przedtem był autorytetem w jakiejś dziedzinie. Doradcą stawał się czasami przybysz z innego kraju lub człowiek, który podróżował i wiele widział. Wymagania, jakie stawia F. Znaniecki, to przede wszystkim duża wiedza, znacznie rozleglejsza niż osób radzących się. B. Wojtasik definiuje termin „doradca” w węższym i szerszym znaczeniu. Doradca w znaczeniu węższym, to ten, który wchodzi w interakcje z radzącym się, mobilizuje radzącego się do samodzielnego rozwiązywania problemów, natomiast w znaczeniu szerszym, to ten, który niesie pomoc, wpływa na modyfikację zachowań i sytuację radzącego się. Istnieją dwa rodzaje tego typu doradców: pierwszy opiera się na własnym doświadczeniu i zdrowym rozsądku, drugi typ to doradca profesjonalista – pracuje on w placówkach do tego powołanych i ma odpowiednie przygotowanie zawodowe. Doradcami profesjonalnymi są np. doradcy zawodowi, dla których poradnictwo zawodowe jest zadaniem podstawowym. Termin „doradca zawodowy” według definicji zawartej w „Klasyfikacji zawodów i specjalności”: „doradca zawodowy udziela pomocy w formie grupowych i indywidualnych porad zawodowych młodzieży i osobom dorosłym w wyborze zawodu i kierunku kształcenia i szkolenia uwzględniając ich możliwości psychofizyczne i sytuację życiową, a także potrzeby rynku pracy oraz możliwości systemu edukacyjnego współpracując z rodzicami i nauczycielami w procesie orientacji zawodowej uczniów oraz wykorzystując w tym celu wiedzę o zawodach i rynku pracy, znajomość psychofizycznych i pedagogicznych technik diagnozy oraz techniczne środki przekazywania informacji zawodowej”

 

2.KARIERA ZAWODOWA

 

Istnieją różne koncepcje znaczenia pojęcia kariera. Słownik Języka Polskiego definiuje karierę, jako: „powodzenie w życiu, zdobywanie coraz wyższych stanowisk w pracy zawodowej, naukowej, społecznej itp., osiągnięcie jakiegoś celu zapewniającego dobre widoki na przyszłość; dobra pozycja życiowa”. Kariera zawodowa jest czymś więcej niż czyjąś pracą lub zawodem. Jest koncepcją stylu życia. Karierę określa się, jako sumę wszystkich działań zawodowych oraz pozazawodowych wykonywanych w ciągu całego życia. Każda kariera ma charakter indywidualny, wyjątkowy, uzależniony od wyborów dokonywanych przez daną osobę. Ma charakter dynamiczny i rozwija się przez całe życie. Najczęściej używaną definicją kariery zawodowej jest definicja podana przez D. Supera, według której kariera zawodowa jest: „serią wydarzeń składających się na nasze życie, sekwencją zawodów i innych ról życiowych, których połączenie wyraża poziom zaangażowania danej osoby w pracę zawodową lub stanowi charakterystyczny dla niej schemat rozwoju, serie stanowisk, na których otrzymujemy wynagrodzenie lub niezajmowanych przez daną osobę od okresu młodzieńczego do okresu emerytalnego, w której stanowisko zawodowe jest tylko jednym z wielu; połączeniem ról związanych z pracą zawodową, takich jak rola ucznia, pracownika, czy emeryta, z rolami pozawodowymi, takimi jak role w rodzinie, czy społeczeństwie. O karierze możemy mówić tylko wtedy, gdy ktoś dąży do jej rozwoju”. A. Bańka uważa, iż terminy takie jak „kariera pracy”, „kariera zawodowa” odnoszą się do rozwoju człowieka w sferze wartości, postaw, uzdolnień, zainteresowań, osobowości oraz wiedzy w realizacji do pracy. Odzwierciedlają rozwój potrzeb i celów życiowych jednostki w trakcie życia i w związku z decyzjami zawodowymi, które je zaspokajają. Kariera zawodowa to wartości osobiste, jasny obraz własnej osoby, zdolności planowania i aktywność wobec alternatywnych wyborów.

 

 

3.ASPIRACJE

 

Według Słownika Języka Polskiego aspiracje to dążenie do czegoś, pragnienie osiągnięcia czegoś (najczęściej w odniesieniu do ambitnych zamierzeń, celów, ideałów życiowych itp.).A. Janowski utożsamia aspiracje z w miarę trwałymi i silnymi życzeniami jednostki związanymi z właściwościami lub stanami, jakimi ma się charakteryzować przyszłe życie jednostki oraz obiekty, jakie w tym życiu będzie chciała uzyskać.        W praktyce, zwłaszcza w badaniach socjologicznych, przez pojęcie „aspiracji”, rozumie się niemal wszystko – od marzeń poprzez plany życiowe, zainteresowania, aż do zjawisk tak odległych, jak np. „aktualne uczestnictwo w kulturze”

 

4.MOTYWACJA

 

W życiu każdego człowieka motywacja odgrywa bardzo ważną rolę. Jest czynnikiem wpływającym na wyniki osiągane przez człowieka w życiu zawodowym. Jej pozytywne oddziaływanie w formie przekazów otrzymywanych z zewnątrz działa na nas inspirująco, tzn. człowiek chce się angażować w swojej pracy, chce osiągać dobre rezultaty, utożsamia się z firmą, w której pracuje, a swoim działaniem stara się pobudzać innych do bardziej efektywnych działań. Pamiętać jednak należy, że brak odpowiednich bodźców z zewnątrz może działać na ewentualnego pracownika w sposób destrukcyjny. Warto postawić sobie w tym miejscu pytanie, co to jest motywacja, skoro odgrywa ona w naszym życiu tak dużą rolę? Motywacja jest zjawiskiem o wielu znaczeniach, rozumianym najczęściej, jako stan gotowości do podjęcia jakiegoś konkretnego działania. Są osoby, które mają motywację do pracy, inne mają motywację do osiągania sukcesów w sporcie, a jeszcze inni odczuwają chęć angażowania się np. w politykę. Najczęściej opisywaną w literaturze przedmiotu teorią motywacji jest teoria struktury potrzeb A. Maslowa. Ten amerykański psycholog opracował hierarchię potrzeb człowieka. Stwierdził, że ludzie są pobudzani do konkretnych działań przez hierarchiczny system podstawowych potrzeb. Są to potrzeby: fizjologiczne (głód, pragnienie itp.),bezpieczeństwa (pewności, stałości, zależności, opieki, wolności od lęku i strachu itp.),społeczne (kontaktów interpersonalnych, miłości, przynależności),szacunku (osiągnięć i

prestiżu),samorealizacji (pragnienie zrealizowania własnych pragnień, zdolności oraz zainteresowań).Teoria Maslowa zakłada, że jeżeli zostaną zaspokojone potrzeby umiejscowione najniżej w hierarchii, tzw. potrzeby niższego rzędu, dopiero wówczas jednostka myśli o potrzebach wyższego rzędu. Trudno tak naprawdę udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, co motywuje ludzi do pracy, pomimo tego, że istnieje wiele teorii i koncepcji na ten temat. Wynika to zapewne z faktu, że każdy człowiek jest swoistą, jedyną i na tyle niepowtarzalną jednostką, iż często wymaga osobnego, indywidualnego podejścia. Pobudzanie motywacji jest procesem złożonym. Wynika to z faktu, że każdy człowiek ma swój określony system wartości, w skład, którego wchodzą wartości zarówno uniwersalne, tzn. ogólnoludzkie, jak i osobiste, zależne od własnych doświadczeń i aspiracji życiowych.

 

INDYWIDUALNE PORADNICTWO ZAWODOWE

 

1.ROZMOWA DORADCZA

 

Rozmowa doradcza jest podstawową metodą poradnictwa indywidualnego. Stanowi najbardziej naturalny, ale jednocześnie najtrudniejszy sposób poznawania człowieka oraz udzielania mu pomocy w rozwiązywaniu jego problemów. W trakcie takiej rozmowy doradca otrzymuje niezbędne informacje o sytuacji klienta, przebiegu edukacji szkolnej i zawodowej, dotychczas wykonywanym zatrudnieniu, warunkach zdrowotnych, zainteresowaniach i oczekiwaniach związanych z zawodem. Rozmowa nie powinna być limitowana czasem, przyjmuje się, że powinna trwać nie mniej niż godzinę, a w przypadku indywidualnego poradnictwa zawodowego z badaniami psychologicznymi wydłuża się ją nawet o 4 godziny. Indywidualne poradnictwo zawodowe pomaga klientowi w wybraniu celu zawodowego i sporządzeniu planu jego osiągnięcia, poprzez skoncentrowanie się na szczegółowych wymaganiach zawodowych, a także w dobraniu miejsc pracy. Porównując te dwa obszary należy brać pod uwagę najbardziej zbieżną kombinację zainteresowań, kwalifikacji i priorytetowych czynników zawodowych, pamiętając jednakże, że cel zawodowy nie może zostać uznany za odpowiedni, jeżeli klient nie ma w nim realnych szans na zatrudnienie. Po ustaleniu wszystkich za i przeciw, sporządzany jest wspólnie przez klienta i doradcę zawodowego indywidualny plan działania, precyzujący, co ma być zrobione, kto wykonuje konkretne działania, w jaki sposób mają być one realizowane oraz kiedy i dlaczego. Plan ten powinien być sporządzony na piśmie i dołączony do dokumentów klienta. Wszelkie informacje ujawnione w procesie doradczym mają charakter tajny. W szczególnych przypadkach klient musi zostać poinformowany o warunkach, w jakich może zaistnieć konieczność ich ujawnienia. Rozmowa doradcza zmierza do realizacji następujących celów: nawiązania dobrego kontaktu z klientem, rozpoznania trudności i wstępnych celów zawodowych oraz sformalizowania współpracy poprzez podpisanie „Kontraktu” lub „Deklaracji uczestnictwa”. Rozmowa doradcza prowadzona z indywidualnymi klientami, przebiega zgodnie ze ściśle określonymi etapami i z wykorzystaniem specyficznych technik. Przebieg rozmowy obejmuje trzy fazy:

W fazie pierwszej doradca stara się nawiązać dobry kontakt z klientem, przedstawia się, mówi kilka słów o sobie. Informuje klienta o usługach oferowanych przez urzędy w zakresie poradnictwa zawodowego. Określa, jak długo potrwa proces doradczy, jakie cele przyświecają spotkaniom z doradcą.

W fazie drugiej – następuje konkretyzacja problemu klienta poprzez określenie jego sytuacji wyjściowej, pragnień, wyobrażeń i oczekiwań, np. związanych z poszukiwaniem pracy. Istotne staje się ustalenie, w jaki sposób klient ocenia własną sytuację zawodową i jak ważną rolę przypisuje swojemu położeniu. Doradca pyta klienta o cele i wstępne plany zawodowe oraz stara się poznać jego osobistą historię. Wzmacnia koncentrację klienta na sobie samym (poprzez strukturę), czynnie słuchając pomaga mu odnaleźć i skrystalizować cele. Osobista historia – struktura: Przebieg kariery edukacyjno-zawodowej – doradca stara się uzyskać dane na temat możliwości intelektualnych klienta, nabytych wiadomości i umiejętności, doświadczeń zawodowych, poziomu motywacji i postaw wobec nauki i pracy. Sytuacja osobista i społeczna – doradca pyta o stan cywilny, miejsce zamieszkania, sytuację finansową, warunki mieszkaniowe i ewentualną zmianę miejsca zamieszkania. Stan fizyczny i zdrowotny, – mimo, że obszar ten jest domeną lekarza, doradca chce wiedzieć, jak klient ocenia swój stan zdrowia, czy ewentualnie znajduje się pod opieką lekarską. Wyjaśnienie spraw zdrowotnych klienta jest ważne w kontekście ewentualnych przeciwwskazań zdrowotnych potencjalnych dziedzin pracy. Zainteresowania i hobby – doradca stara się poznać zainteresowania zawodowe oraz aktywności poznawcze. Chce wiedzieć, jakim czynnościom klient poświęca czas wolny, czy są to czynności wykonywane indywidualnie, czy też wymagające kontaktu z innymi itp. Oczekiwania i cele zawodowe – doradca stara się poznać oczekiwania klienta, jego problemy zawodowe. Ponadto stara się zgromadzić jak najwięcej danych dotyczących dotychczasowych działań klienta związanych z poszukiwaniem pracy oraz zorientować się, czy klient posiada odpowiedni zasób wiedzy na temat świata pracy (m.in. rynku pracy, wymagań pracodawców, możliwości uzupełniania kwalifikacji, zdobywania doświadczenia zawodowego). Ważne jest także, jakie życzenia i oczekiwania klient sam wyraża.

Faza trzecia – w tej fazie rozmowy doradca planuje z klientem dalszy sposób postępowania, omawia pojedyncze kroki, jakie należy podjąć, aby osiągnąć wstępny cel, który został sformułowany w trakcie rozmowy na temat potrzeb i oczekiwania klienta. Dla ustalenia celów klienta, doradca odnosi się do pozytywnych jego działań w przeszłości, które podejmował na rzecz uzyskania zatrudnienia. W ramach osobistej historii mogą być poruszane inne, ważne fakty z życia klienta.